Phường Trạm Lộ là vùng đất cổ thuộc xứ Kinh Bắc ngàn năm văn hiến – nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, hun đúc truyền thống yêu nước, hiếu học và ý chí vươn lên bền bỉ của nhiều thế hệ cư dân. Trải qua các thời kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, Trạm Lộ luôn được biết đến là vùng “địa linh nhân kiệt”, nơi sinh ra và nuôi dưỡng nhiều bậc hiền tài, danh sĩ, tướng lĩnh có nhiều đóng góp quan trọng cho đất nước.
Nổi bật trong truyền thống hiếu học, khoa bảng của địa phương là Trạng nguyên Lưu Thúc Kiệm, người con ưu tú của quê hương Trạm Lộ, đỗ Trạng nguyên khoa Canh Thìn năm 1400 dưới triều Hồ Quý Ly. Ông nổi tiếng là người có học vấn uyên thâm, liêm chính, khí tiết thanh cao, được triều đình tin tưởng giao giữ chức Hàn lâm trực học sĩ, trực tiếp tham gia soạn thảo các văn thư quan trọng về bang giao, góp phần khẳng định trí tuệ và bản lĩnh của trí thức Đại Việt trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Cùng với Trạng nguyên Lưu Thúc Kiệm, quê hương Tổng Vương Xá (nay là Tổ dân phố Nghĩa Xá, phường Trạm Lộ) còn tự hào là nơi sinh ra Thám hoa Lưu Doãn Trung – một danh sĩ tiêu biểu của vùng đất Kinh Bắc. Việc một vùng đất nhỏ có nhiều người đỗ đạt cao trong khoa cử phong kiến đã khẳng định truyền thống hiếu học lâu đời, tinh thần coi trọng việc học, việc rèn đức – luyện tài của Nhân dân Trạm Lộ; đồng thời để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử khoa bảng của địa phương và của tỉnh Bắc Ninh.
Không chỉ giàu truyền thống khoa bảng, Trạm Lộ còn là mảnh đất ghi dấu những trang sử hào hùng trong sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Theo các tư liệu lịch sử, vào thời kỳ Lê Sơ (1428–1527), vùng đất Tổng Vương Xá, huyện Siêu Loại, đạo Kinh Bắc là địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng, nơi Nhân dân sớm hưởng ứng, tham gia tích cực vào cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Tiêu biểu cho truyền thống yêu nước và tinh thần quật khởi ấy là hai vị tướng Ngọn Côn và Thuấn Nghị. Trong trận quyết chiến lịch sử năm 1427, hai ông đã trực tiếp chỉ huy nghĩa quân, lập chiến công hiển hách khi chém đầu tướng giặc Liễu Thăng – tổng chỉ huy đạo quân viện binh nhà Minh, vào ngày 10 tháng 10 năm 1427 (tức ngày 20 tháng 9 năm Đinh Mùi). Chiến công này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, chấm dứt ách đô hộ của nhà Minh, mở ra thời kỳ độc lập, thái bình lâu dài của dân tộc dưới triều Lê.
Song hành với truyền thống hiếu học và yêu nước, Trạm Lộ còn là vùng đất giàu giá trị văn hóa – tín ngưỡng – tâm linh, với hệ thống đình, đền, chùa được hình thành từ lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của Nhân dân. Các ngôi chùa trên địa bàn phường không chỉ là nơi thờ Phật, sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là không gian văn hóa cộng đồng, nơi giáo dục đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, hướng con người tới chân – thiện – mỹ, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của quê hương Kinh Bắc.
Tiêu biểu là Di tích Đền Nghĩa Xá – nơi thờ hai vị tướng Ngọn Côn và Thuấn Nghị. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tâm linh, di tích đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 921-QĐ/BT ngày 20/7/1994. Đây là niềm tự hào lớn lao của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Trạm Lộ, đồng thời là “địa chỉ đỏ” trong công tác giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Phát huy những giá trị lịch sử – văn hóa quý báu ấy, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Trạm Lộ luôn chú trọng công tác bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử – văn hóa, giữ gìn cảnh quan và không gian tâm linh; đồng thời tiếp tục bồi đắp truyền thống hiếu học, khơi dậy khát vọng phát triển, quyết tâm xây dựng phường Trạm Lộ ngày càng văn minh, giàu đẹp, xứng đáng với truyền thống vẻ vang của vùng đất địa linh nhân kiệt.
